Placeholder Picture

Heem en Museum, Dorp 64, 2382 Poppel (gem. Ravels)

home
< Terug
Tekens en afkortingen
Placeholder Picture

Heemkunde- en Erfgoedvereniging
Nicolaus Poppelius vzw

De naam Weelde

Wij ontmoeten voor de naam van het dorp weinig varianten. Wij geven deze hier weer zonder volledig te kunnen zijn, wat betreft de vindplaatsen: 1260, Welderen, A.A.210; 1260, Welde, K.A. (1), fol.1r; 1261, welde, A.A.210, fol.1r., Passim; 1261, Welde, K.A.47,II,fol.1r.; 1294, weeldt, Tax., (1950), 3-4, blz.162; 1294, weeldt, A.A.1294; 1307,Weelde, S.A.2,fol.1r; 1307, weelde, G.A.2, fol.1r., Passim; 1340, faber de weelde, R.R.T.2556, 2e.stuk; 1340, Weelde, C.R.Turnh.1e. stuk; 1340, weelde, C.R.Turnh., 2e.stuk; 1340, Weelde, C.R.Turnh., 2e.stuk; 1347, welde, A.A.1347; 1350, weelde, A.A.1350; 1368, Welde, R.T.1368, fol.53r.; 1368, welde, R.T. 1368, fol.55 v.; 1403, Weylde, A.K.29, fol.1r.; 1417, weelde, R.T.1417, fol.77r.; 1417, welde, R.T.1417, fol.48v., Passim; 1469, weelde, A.T.2097, fol.1r.; 1515, welde, S.A.1, fol.1r.; 1515, welde, G.A.1, fol.1r.; 1555, welde(n), K.A.134, fol.2v.; 1572,weeldensis, A.A.1572; 1572, weelde, A.A.1572; 1572, welde, A.A.1572; 1611, welde, A.A.511, fol.1r.; 1619, welde, S.A.T., fol.1r.; 1626, welde, S.R.11, fol.135r.; 1627, weelde, S.R.11, fol.202r.; 1631, weelde, C.B.48, fol.1r.;Passim; 1633, weildt, R.B.40, fol.26r.; 1638, weelde, S.R.12, fol.139r., Passim; 1643, weelde, L.W.42, fol.1r., Passim; 1644, weelde, S.R.13,fol.1r. Passim; 1653, weelde, F.R.19, fol.458; 1653, weelde, A.A.III,69,fol.1r.; 1659, weelden, Tax.II,2,blz.116; 1661, weelde, S.R.14, fol.1r.; 1669, weelde, S.R.14, fol.118r., Passim; 1676, weelde, S.R.15, fol.1r., Passim; 1689, weelde, S.R.16, fol.4r., Passim; 1698, Weelde, S.R.17, fol.27r.; 1722, welde, S.R.18, fol.1r.; Passim; 1734, weelde, S.R.22, fol.1r.; Passim; 1767, weelde, K.2367; 1775,welde, K.F.;1817, Welde, K.;1824, welden, K.A.40, fol.2r.; 1709, welde,R.B.40, fol.B.17r.; weelde, B,W;,K., K2, L.,V. (welt)

Wat betreft de verklaring blijven we enigszins in het duistere tasten. Er werden weinig voorstellen gedaan en wij gelukten er ook niet in parallelplaatsen te vinden in andere studies. Laten we eerst eens zien wat men voorstelt: Mansion bespreekt Weelde als volgt: Weelde, Welde, onzekere afleiding. Weelde (Turnhout) anno 1251 welde, St.Michiels (nr.113), 141 cart. Of wel weelde, rijkdom, d.w.z. rijke grond, vet land - in de Kempen schijnt de naam niet zeer gepast -; of mnl. wilde, wildernis, later, wegens de spelling met e, geassocieerd met mndl. welde, weelde. Verwarring van i en e in een Kempisch dialect is overigens weinig waarschijnlijk (volksuitspraak weld. Cornelissen en Vervliet, 1432) (Mansion, Best., 172). Op blz.173 noemt hij wel, mndl. welle, waterput. Deze laatste vorm zit in Wellen (welne, Abswelne (1275) (Ulr.Paq.,89). Carnoy voegt aan Mansion's verklaring nog toe: Toutefois, il est probable aisé de reconstituer welithja "aux sources", formation du même type que Grimde (cfr. welle). (Carnoy, Dict. 627). Deze laatste verklaart Welle dan juist zoals Mansion met "puits, source" (Op.cit.628). In deze richting verklaart Kreglinger de naam Weelde ook: Je pense qu'il faut l'interpréter par demeure à la fontaine, l'une des branches de l'Aa prenant son origine à ce village. La signification de richesse, luxe, me paraît peu probable (Kreglinger, 288). Hij raadpleegde vooral Le Roy, 410, en Grammaye, 43. Wij vinden nog: Weelde, in 1251 Welde, in 1330 Weelde, in 1560 Welden, in 1653 Weelde. Van den ouden persoonsnaam Wilde of Welde, dien men in Kiliaen vindt heb ik reeds gesproken aan Wilrijk, Antwerpen, en aan Willebroek, Mechelen, dat aanvankelijk Weldebroek werd geschreven (Peeters, 173). Vincent, 7, spreekt ook over Welden maar leunt aan bij rijkdom: Wildia: van disparu, Loc. Welden F. or, 811-870 in loco qui vocatur wildo super fluviola Wildia. (Vincent, 7). Ook Franck Van Wijk menen dat in Weelde deze betekenis zit: Weelde, znw. Brab. Antw. welde, Mnl. Weeld, welde "overvloed, weelde, genotzaligheid" = ohd. wëlida v. "rijkdom", meng. welde (eng. wealth). (Frank V.Wijk, 781). Nochtans ontmoeten we bij dezelfde schrijvers blz.804 "welde" als nevenvorm bij wouw: wouw (reseda luteola), Kil. wouwe; Mnl. woude V. Een ook Ndd. woord; verder meng. wolde, welde (eng. weld). Uit het Ndl. Ndd. Nhd., wau m. fr. gaude. Spa. gualda "wouw, reseda". Oorspr. onzeker, van woud? De Potter en Broekaert, 398, zien in welde: saeylanden, weyden, bemden als beschrijving van de streek. Ten slotte behandelt ook Peene onze naam naar aanleiding van een psn.: Weelde bij Turnhout? of ergens een locaal Weelde? Psn. van Weelde, A.1356 te Erps; van Welde, P.199, 1309 te Erps. Heeft Weelde of Welde hier de voor de hand liggende betekenis van "overvloed, rijk land" of 'n andere betek. als "wild"? Of is het een collectief b.v. bij wel =bron: b.v. wel-ithja = ter bronnen? (Peene, 398). Samenvattend hebben we: 1) bron; 2) rijkdom, rijk land; 3) wild land. Het meest waarschijnlijk verband is dat met bron: wel, Kil. welle (naast walle) "opborreling" = wel, bronwater ags. wielle v. "bron" on. vella v. "het koken". Met Abl. op wallan = ohd. wëlla (mhd. welle) Idg. wel - na en noorw. olla. germ. wullôn = oby. vluna (Franck. -V.Wijk, 785). Dit is meest waarschijnlijk omdat de Aa te Weelde ontspringt uit allerlei kleine waterlopen die uit Weelde het water bijeenbrengen in haar loop.

Merkwaardigheden

Hoewel Weelde niet rijk is aan monumenten en merkwaardige gebouwen, toch zijn er enkele het vernoemen waard: in de eerste plaats de Sint-Michielskerk. Wanneer ze gebouwd werd is onbekend maar Gramaye vermeldt dat de voorouders van Arnoldus Steencop en Henricus Werthusen, eerste gekende heren van Weelde, de Kerk stichtten, en ze aan Sint Michiel toewijdden, daar zij zelf afkomstig waren van Brussel. Aan de hand van een origineel dokument konden wij vaststellen dat Henricus de Werthusen reeds in 1261 te Weelde gevestigd was. Floris Prims gewaagt in zijn "Album Pastorum" van 1251 als stichtingsdatum van de kerk terwijl volgens Gramaye de bouw van de huidige kerk reeds zou aangevat zijn in 1529. De zware toren is opgetrokken in baksteen afgewisseld met hoek- en witte zandsteen. De ramen en de spitsbogen in de gewelven verraden de gotiek. In 1841 werd de kerk door brand geteisterd, waarbij de torenspits vernield werd. De later opgebouwde spits bereikt niet meer de hoogte van de vroegere. In de kerk bewaart men een kostbare monstrans, die te 's Hertogenbosch werd vervaardigd door Schmidt in 1728.
In Weelde-Straat staat de kapel toegewijd aan Sint-Jan de Doper. Deze dateert waarschijnlijk van voor 1200. In 1928 werd de vergroting ervan voltooid en ontstond er een zelfstandige Kapelanie. In 1729 werd boven het Sint-Jansaltaar een schilderij geplaatst, vervaardigd door de Brusselse schilder Grange voor de som van 50 gulden. Ze stelt het doopsel van Jezus voor. Deze kapel is vooral gekend om haar oude beelden. Een prachtig in hout gesneden beeld van de boetgezand, daterend uit de 15e eeuw, heeft jarenlang bedevaarders aangelokt. Er staan nu nog eiken beelden van O.L.Vrouw met het kind Jezus, de H.Anna, de schotel met het hoofd van Sint Jan, alle uit de 15e eeuw. De drie kleinere beelden in gothische stijl, nl. die van de H.Appollonia, O.L.Vrouw en de H.Brigitta, zijn ook vermaard.
Een gans bijzondere verering genoot de H.Christophorus. Verschillende dokumenten vermelden speciale gunsten, aan hem toegeschreven, aldus in een akte van 3 december 1681, de genezing van Adriaen Franssen van Wechelderzande. Hij legt voor schout en schepenen onder eed de verklaring af van zijn wonderbare genezing van kreupelheid door Sint Kristoffel, na de belofte van een bedevaart naar Weelde. Op 16 augustus 1657 genas Michiel Verdonck van Geel (wonende te Beerse) van kreupelheid. Om dit te bewijzen klom hij op de toren. Op 12 augustus 1691 werd een kind uit Retie genezen van kreupelheid. Een attest van genezing door Sint Kristoffel vinden wij van 12 september 1667 op naam van Cathelijn Goedelen, vrouw van Dierck Vastelavont, uit Retie.Een mooie kommuniebank van 1684 vult deze schat aan. De brandglasramen werden gemaakt door Eugène Joors.Op het gehucht "de Hegge" staat een kapelletje toegewijd aan de H.Nicolaus Poppelius, een martelaar van Gorcum. Een jaarlijkse huldeprocessie, waaraan gans het dorp meedoet, wordt te zijner ere gehouden.
Waar thans de pastorij staat, stond vroeger het kasteel van de heren van Weelde. De borcht, die er rond lag, is nog onaangeroerd gebleven en de heuvel, waarop het kasteel stond, is nog duidelijk zichtbaar.Op twee plaatsen werden te Weelde begraafplaatsen ontdekt. Reeds voor 1910 werden nabij het Lang Ven vier tumuli "onderzocht" door Louis Stroobant, die de verkregen resultaten in een paar artikels heeft beschreven.
In 1955 werd door een liefhebber een grafheuvel opengemaakt tegen het Speeksel met een positief resultaat. Onmiddellijk daarna hebben wij Prof. Dr. J.Mertens hiervan op de hoogte gesteld, waardoor vier prehistorische grafheuvels wetenschappelijk werden onderzocht onder de leiding van Prof. J.Mertens, Dr. H.Roosens en Gerrit Beex. De resultaten zullen worden vastgelegd in een brochure. Wij koesteren tevens het vooruitzicht in 1958 over te kunnen gaan tot nieuwe onderzoekingen op het Hoogeinde, waar een aantal heuvels onaangeroerd bleven.